{"id":4208,"date":"2007-08-29T17:31:00","date_gmt":"2007-08-29T17:31:00","guid":{"rendered":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208"},"modified":"2007-08-29T17:31:00","modified_gmt":"2007-08-29T17:31:00","slug":"ashe-narambada-bai-mutu-ba","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208","title":{"rendered":"Ashe Narambad&#8217;a Bai Mutu Ba!"},"content":{"rendered":"\n<p>Wani manazarcin adabin Hausa ya na nan ya duk&#8217;ufa kan tattara kammalallen tarihi da wak&#8217;ok&#8217;in d&#8217;aya daga cikin shahararrun makad&#8217;an Hausa, wato marigayi Ibrahim Narambad&#8217;a<\/p>\n\n\n\n<p>Duk wanda ya san abin da ake kira \u201cwak&#8217;ar Hausa,\u201d to ya san Makad&#8217;a Ibrahim Narambad&#8217;a. Hasali ma dai akwai muhawara k&#8217;wak&#8217;k&#8217;wara kan waye ya fi fasaha tsakanin Narambad&#8217;a da marigayi Alhaji Mamman Shata. Yayin da wasu ke cewa Shata ya fi Narambad&#8217;a yawan wak&#8217;ok&#8217;i ne kurum amma Narambad&#8217;a ya fi zalak&#8217;a da fasaha, wasu na cewa ai shi Shata ya kere Narambad&#8217;a, musamman da yake shi wak&#8217;ok&#8217;in sa kowa zai iya fahimtar su \u2013 Basakkwace da wanda ba Basakkwace ko Bazamfare ba.<\/p>\n\n\n\n<p>A bara, wasu matasa sun k&#8217;addamar da kammalallen tarihin Shata, wanda hakan ya k&#8217;ara taimakawa wajen fahimtar ko waye mawak&#8217;in. Shi kuwa Narambad&#8217;a, yawancin wad&#8217;anda suka san shi, sanin shanu suka yi masa. Kuma yawancin Hausawa sukan kasa gane wasu kalamai na wak&#8217;ok&#8217;in sa, musamman wad&#8217;anda ba su fito daga tsohon yankin k&#8217;asar Sakkwato ba. Bugu da k&#8217;ari, in ban da tak&#8217;aitaccen tarihin sa da Farfesa Sa\u2019idu Muhammad Gusau na Jami\u2019ar Bayero ta Kano ya rubuta a littafin sa Makad&#8217;a Da Mawak&#8217;an Hausa, ba kowa ba ne zai ce maka ya san tarihin wannan fasihin mawak&#8217;in.<\/p>\n\n\n\n<p>To, yanzu dai an taki sa\u2019a, domin kuwa aiki ya yi nisa wajen tattara kammalallen tarihin Narambad&#8217;a. Kuma sai aikin ya fad&#8217;a a hannun d&#8217;an gida, wanda ya san kan al\u2019amarin, wato Farfesa Aliyu Bunza.<\/p>\n\n\n\n<p>Shi dai Farfesa Bunza, fitaccen manazarci ne a k&#8217;asar Hausa. Ya yi rubuce-rubuce kan adabi da kuma al\u2019adun Hausawa, har ma da wasu wak&#8217;ok&#8217;i na baka da kuma rubutattu. A yanzu shi ne ke rubuta tarihin Makad&#8217;a Narambad&#8217;a.<br>Shin yaya wannan aiki nasa yake ciki? A ranar Lahadi da ta wuce, an yi hira da Farfesa Bunza, wanda babban malami ne a Jami\u2019ar Usmanu D&#8217;anfodiyo da ke Sakkwato, a sashen Hausa na gidan rediyon BBC. Wakilan gidan rediyon sun zanta da shi lokacin da ya je London kwanan nan. Mu a an Leadershi Hausa mun kalato muku wasu muhimman bayanai daga cikin wannan zantawa tasu ta musamman kan aikin da yake yi na rubuta tarihi da wak&#8217;ok&#8217;in marigayi Alhaji Ibrahim Narambad&#8217;a.<\/p>\n\n\n\n<p>Tun da farko sun sako wak&#8217;ar Narambad&#8217;a mai taken, \u201cMasu gari mazan gabas tsayayye, Sarkin Rwahi ya wuce a ram mai.\u201d Idan kun tuna, a wannan wak&#8217;ar ce makad&#8217;in ke cewa, \u201cGa wani d&#8217;an sarki da kunnuwa da hwad&#8217;i&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>An tambayi Malam Bunza ya fad&#8217;i wani abu kan wak&#8217;ar. Sai ya amsa, \u201cSarki ne aka wa wak&#8217;ai na Kuryar Dambo, ba Kurya ta Madaro ba. Ma\u2019ana, kurya guda biyu muke da su a Zamfara: akwai wannan Kurya ta Madaro, akwai waccan Kuryar Dambo. To hakimin Kuryar Dambo ne ya ka wa wak&#8217;a. Kuma wannan cewa \u2018Da takobi da garkuwa da yak&#8217;i,\u2019 daga cikin k&#8217;a\u2019idar nazarin wak&#8217;a, \u201clugude\u201d muke kiran sa, luguden tarihi. Wani tarihi ne ya narke wurin, tarihin wani sarkin d&#8217;an tauri ne da aka yi a Kurya mai suna Mamman Ina, da ya kashe wani Bature. To shi ya sa ya ke cewa \u2018Kurya akwai mazan hwad&#8217;a da arna.\u2019<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Abin da ya sa na yi maka wannan wak&#8217;a, a da a Zariya idan muka ji wannan wak&#8217;a akwai wani gari Kauru a kusa da Zariya, mun d&#8217;auka shi ake wa wak&#8217;ar da ya ke cewa Makauru. Ashe ba Kauru ba ne. Wai me ake cewa ne a wurin? Ka san wani d&#8217;an sark&#8217;e-sark&#8217;e ne.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Ai da yake cewa ya ke yi,&nbsp;<em>\u201cAi Kurya ta Dambo ta Makauru an nan, \/ Zamfara babu makaye kama tai.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Za mu so ka d&#8217;an ba mu tarihin Narambad&#8217;a, watak&#8217;ila mutanen zamani ba su san ko wanene ba.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Marigayi Narambad&#8217;a shahararren mawak&#8217;i ne a duniya. Kuma idan za a yi tarihin Ibrahim Narambad&#8217;a, bisa k&#8217;a\u2019idar ilmi sai an wa mutane da yawa tambaya wad&#8217;anda suka gabace ni a cikin wannan fagen, kamar Farfesa Sa\u2019idu Muhammad Gusau, ya yi bincike musamman a kan Narambad&#8217;a; Bello Sodangi ya yi bincike musamman a kan Narambad&#8217;a; Sama\u2019ila Yawuri Mazawaje shi ma ya yi bincike musamman a kan Narambad&#8217;a.<\/p>\n\n\n\n<p>To sunan Narambad&#8217;a na yanka Ibrahim. Sunan uban sa Maidangwale, shi kuma Maidangwale mutumin Nijar ne, cikakken d&#8217;an kokawa ne. Amma Narambad&#8217;a ya gaji kid&#8217;i wajen uwar sa. Don haka shi karen makad&#8217;a ne kenan. Uban sa bai yi kid&#8217;i ba. An haife shi a garin Tubali, ya yi karatu a nan, ya rayu a nan, ya tashi a matsayin ba d&#8217;an gadon wak&#8217;a ba. Ya iske kayan kotson kid&#8217;in kakan sa na wajen uwa a d&#8217;akin mahaifiyar sa. Mahaifin sa mutumin k&#8217;asar Filinge ne, ya zo a garin Tubali, ya auri uwar Narambad&#8217;a. Kuma ga shi shahararren d&#8217;an kokawa ne.<\/p>\n\n\n\n<p>Sai Narambad&#8217;a ya d&#8217;auki kayan kid&#8217;in mahaifin sa ya fara kid&#8217;an noma. To, wata shekara a fadar Sarkin Gobir na Isa ya yi kid&#8217;in noman k&#8217;auyen su. Da jin yadda dad&#8217;in wak&#8217;a ya ke da zalak&#8217;a da k&#8217;warewa, suka ce ya fi k&#8217;arfin k&#8217;auye, sai aka mai da shi birni. Ya tashi daga mawak&#8217;in noma ya koma makad&#8217;in Gobir. Ka ji tarihin zuwan sa.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Wato wannan ne kenan ya sa ya koma makad&#8217;i na fad&#8217;a, na sarakuna.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Gaba d&#8217;aya saboda an ga hikimar ta hi k&#8217;arhin ta manomi, dole sai an maida shi fada. Don haka ya dawo ya ci gaba da yi wa Amadu Sarkin Gobir wak&#8217;a.<\/p>\n\n\n\n<p><em>(BBC sun sako wak&#8217;ar \u201cYa ci maza ya kwan yana shiri, uban zakara, dodo na Ummaru\u201d)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: To Farfesa Bunza, me za ka ce dangane da wannan wak&#8217;a?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Wannan wak&#8217;a ta Sarkin Gobir ta na cikin manya-manyan wak&#8217;ok&#8217;in da ya yi masa. Kuma wannan wak&#8217;a ce wasu suke ganin gabanin Narambad&#8217;a ya yi Bakandamiyar wak&#8217;ar sa. Don a ciki har Narambad&#8217;a na cewa duk abin da zai fad&#8217;a ga Sarkin Gobir daidai ne, ba kure ba ne:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cNa aje k&#8217;arya ko ina kid&#8217;i,<br>Na bar k&#8217;arya ko ina kid&#8217;i,<br>Nai sittin, saba\u2019in ni ka hwad&#8217;a,<br>Mai saba\u2019in yai k&#8217;arya ana ta zund&#8217;e nai,<br>Ko yaran da ag garai duw wawwatse mashi su kai,<br>Ya na yawo shi d&#8217;ai baram-baram.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Saboda haka a cikin wannan wak&#8217;ar ba mu zaton mu ji abin da ya sab&#8217;a wa gaskiya. Don haka ne mu ke ganin wannan wak&#8217;a ta Sarkin Gobir na cikin manyan wak&#8217;ok&#8217;in sa. Amma dab baya da yai Bakandamiya, sai ta shahe hasken ta.<\/p>\n\n\n\n<p><em>(BBC sun sako wak&#8217;ar \u201cBatun da akai na yau babu Sarki yau irin ka,\/ Jikan Bello arna suna shakkak ka\u201d)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Farfesa, ko wanda bai san Narambad&#8217;a ba, ya san mutum ne wanda Allah ya ba basira. To amma kuma kamar yadda kowa ya sani, akwai shahararrun mawak&#8217;a wad&#8217;anda su ma sun yi suna. Ko dai kamar Narambad&#8217;an ko kusa da shi. Me ya sa ka d&#8217;auki Narambad&#8217;a a matsayin wanda za ka yi bincike akai?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Akwai dalilai da yawa. Na farko shi ne, fitattun mawak&#8217;an Hausa da mu ke da su k&#8217;asar Hausa an fara bincike a kan su \u2013 ko bincike ne na jami\u2019a, ko ma na gida ne, duk dai an yi. Shata an yi aiki a kan sa. Farfesa Sa\u2019idu Muhammad Gusau ya yi bincike kan Salihu Jankid&#8217;i. To, na ke ganin a dukkanin k&#8217;asar Zamfara ba a yi mawak&#8217;in da ya kai Narambad&#8217;a ba. Kuma ba a k&#8217;asar sa kawai ya ke wak&#8217;a ba. Ma\u2019ana, duk duniyar k&#8217;asar Hausa. Amma abin takaici, idan an zo neman wak&#8217;ok&#8217;i nai babu, sun wawwatse, ba a samun su.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba a san tarihin sa ba, ba a san ina ya hito ba, ba a san hikimar sa da zalak&#8217;ar sa ba. Sai na ga ya na da kyau a yi wani aiki da ak&#8217;alla zai fito da shi, zai fito da falsafar sa, zai fito da wak&#8217;ok&#8217;in sa, da wad&#8217;anda ya yi wa wak&#8217;ok&#8217;in, shi ma ya kasance wani taska daga cikin taskar adabin Hausa da za a aje.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Ban tari numfashin ka ba. Wasu kalmomi da Narambad&#8217;a ke amfani da su a cikin wak&#8217;ok&#8217;in sa, idan ba fassara wa mutum aka yi ba, ba a fahimtar abin da ya ke fad&#8217;i. Ina ganin wannan ma ya na da mahimmanci a yi irin wannan bayani da ka yi. To zuwa yanzu ka rubuta wak&#8217;ok&#8217;in sa guda nawa?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Sai dai in ce na samu wak&#8217;ok&#8217;i guda nawa? In na samo su sai in rubuta su\u2026<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Ban tari numfashin ka ba, rubutawar ka na rubuta duk abin da aka ce a cikin wak&#8217;a?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: E, zan yi k&#8217;ok&#8217;ari duk abin da ya ce, zan yi k&#8217;ok&#8217;ari in rubuta kuma a irin lafazin da ya fad&#8217;a. Kamar Sarkin Rafi, ai Sarkin Rwahi ya ke cewa. Ni ma Rwahi zan rubuta.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Wak&#8217;ok&#8217;i nawa ka samu zuwa yanzu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Wasu su kan ce ya yi wak&#8217;ok&#8217;i sun kai d&#8217;ari ko d&#8217;ari da wani abu, amma iyakar binciken da mu ka yi, kusan sama da shekaru ashirin da wani abu, gaskiya ni hamsin na samu, wad&#8217;anda na rubuta da kai na, na saurara, na tabbatar sun rubutu, na ajiye.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Wad&#8217;anda aka d&#8217;auke su da faifai kenan?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Ma\u2019ana, shahararrun wak&#8217;ok&#8217;in da aka sani a kaset, ba dab bakin wani aka ji su aka rubuta ba.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Dangane da wak&#8217;ok&#8217;i ko mawak&#8217;an Hausa, kamar Alhaji Mamman Shata ana cewa ya na tsayawa nan take ya yi wak&#8217;a, don an sha gwada shi, ba tare da ya zauna ya shirya ta ba. Shin Narambad&#8217;a ya yake tsara wak&#8217;ok&#8217;in sa?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Wato ko wane irin mawak&#8217;i da irin fasaha da hikima da zalak&#8217;a da Allah ya hore masa. Allah ya hore masa wak&#8217;a, amma shi (Narambad&#8217;a) ba a nan take ya ke yin ta ba. Idan zai yi maka wak&#8217;a, zai je gida ya tsara ta; a yinin da zai yi wak&#8217;ar, ba zai yi huld&#8217;a da kowa ba. Haka wasu yaran sa su ka shaida mana. In ya k&#8217;are tsara ta, sai ya kira yaran sa, sai su rera. Wak&#8217;ar Narambad&#8217;a in zai yi ta, zuba wak&#8217;a ake zube-ban-k&#8217;warya.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Kamar yadda ya ce ta Alfazazi\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Cewa ya yi:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cKullum ji ni kai azanci na hudo min,<br>Sai zuba wak&#8217;a ni kai kama da ta Alfazazi.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Rubutawa ya ke yi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Narambad&#8217;a ba ya rubuta wak&#8217;a, sai ya samu gindin wak&#8217;a ya fara. Da ya k&#8217;are abi nai cikin zuciya, sai ya kira yara nai ya ce, \u201cTo, ga amshin wak&#8217;a kaza,\u201d su rik&#8217;a yi a sannu ana maimaitawa. Sai ya k&#8217;are sai aje a yi ta.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: Wak&#8217;ar Alk&#8217;ali Abu fa? Shin wanene Alk&#8217;ali Abu d&#8217;in nan?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Alk&#8217;ali Abu asali mutumin K&#8217;auran Namoda ne, alk&#8217;alanci ya kai shi Moriki, kuma daga cikin \u2019ya\u2019yan sa akwai wanda ke raye a Sokoto yanzu. Amma dai zuri\u2019ar na can a K&#8217;aura. Ba Alk&#8217;ali Abubakar Mahmud Gumi ba ne kamar yadda mutane su ke zato. Ya yi masa wannan wak&#8217;a a kan irin adalcin sa, gogewar sa da sanin shari\u2019a.<\/p>\n\n\n\n<p><em>(BBC sun sako wak&#8217;ar \u201cAlk&#8217;alin Alk&#8217;alai ta aiki nai da tsari\u2026\u201d)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: To amma akwai inda yake cewa \u201cNarambad&#8217;a ba ya zuwa lahira&#8230;,\u201d kamar ya bugi k&#8217;irji\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>BUNZA: Ya ce ko ya je dawowa ya kai. Ya na da hujja a wannan wurin. Sai an kamo kan wak&#8217;ar za a gane me ya sa ba zai je lahira ba! Ya ce:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHwad&#8217;awa ku bugan in buge ku<br>Mui ta fad&#8217;an mu gidan duniya,<br>Kun san ba a hwad&#8217;a lahira,<br>Kun san ku ka zuwa lahira,<br>Narambad&#8217;a ba ya zuwa lahira,<br>Ko ya je dawowa ya kai,<br>Gama kun san d&#8217;auke mai akai.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Maganar sa ta tabbata: fadawa ke mutuwa; da bafade ya mutu, a fada an manta da shi. Da Sarki ya mutu, a fada an manta da shi, an yi wani. Amma idan zakaran mawak&#8217;a ya mutu, ba mutuwa ya yi ba. Har yanzu ga Narambad&#8217;a ba shi duniya, ana maganar sa, ana jin maganar sa. Ina fadawa su ke? Saboda haka duk wani mawak&#8217;i da ya san kan sa, ya yi luguden wak&#8217;ar, to bai mutu ba, ya na nan a raye!<\/p>\n\n\n\n<p><strong>BBC: To, Farfesa Aliyu Bunza, mun gode k&#8217;warai.<\/strong><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div><p id=\"pvc_stats_4208\" class=\"pvc_stats total_only  \" data-element-id=\"4208\" style=\"\"><i class=\"pvc-stats-icon medium\" aria-hidden=\"true\"><svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" version=\"1.0\" viewBox=\"0 0 502 315\" preserveAspectRatio=\"xMidYMid meet\"><g transform=\"translate(0,332) scale(0.1,-0.1)\" fill=\"\" stroke=\"none\"><path d=\"M2394 3279 l-29 -30 -3 -207 c-2 -182 0 -211 15 -242 39 -76 157 -76 196 0 15 31 17 60 15 243 l-3 209 -33 29 c-26 23 -41 29 -80 29 -41 0 -53 -5 -78 -31z\"\/><path d=\"M3085 3251 c-45 -19 -58 -50 -96 -229 -47 -217 -49 -260 -13 -295 52 -53 146 -42 177 20 16 31 87 366 87 410 0 70 -86 122 -155 94z\"\/><path d=\"M1751 3234 c-13 -9 -29 -31 -37 -50 -12 -29 -10 -49 21 -204 19 -94 39 -189 45 -210 14 -50 54 -80 110 -80 34 0 48 6 76 34 21 21 34 44 34 59 0 14 -18 113 -40 219 -37 178 -43 195 -70 221 -36 32 -101 37 -139 11z\"\/><path d=\"M1163 3073 c-36 -7 -73 -59 -73 -102 0 -56 133 -378 171 -413 34 -32 83 -37 129 -13 70 36 67 87 -16 290 -86 209 -89 214 -129 231 -35 14 -42 15 -82 7z\"\/><path d=\"M3689 3066 c-15 -9 -33 -30 -42 -48 -48 -103 -147 -355 -147 -375 0 -98 131 -148 192 -74 13 15 57 108 97 206 80 196 84 226 37 273 -30 30 -99 39 -137 18z\"\/><path d=\"M583 2784 c-38 -19 -67 -74 -58 -113 9 -42 211 -354 242 -373 16 -10 45 -18 66 -18 51 0 107 52 107 100 0 39 -1 41 -124 234 -80 126 -108 162 -133 173 -41 17 -61 16 -100 -3z\"\/><path d=\"M4250 2784 c-14 -9 -74 -91 -133 -183 -95 -150 -107 -173 -107 -213 0 -55 33 -94 87 -104 67 -13 90 8 211 198 130 202 137 225 78 284 -27 27 -42 34 -72 34 -22 0 -50 -8 -64 -16z\"\/><path d=\"M2275 2693 c-553 -48 -1095 -270 -1585 -649 -135 -104 -459 -423 -483 -476 -23 -49 -22 -139 2 -186 73 -142 361 -457 571 -626 285 -228 642 -407 990 -497 242 -63 336 -73 660 -74 310 0 370 5 595 52 535 111 1045 392 1455 803 122 121 250 273 275 326 19 41 19 137 0 174 -41 79 -309 363 -465 492 -447 370 -946 591 -1479 653 -113 14 -422 18 -536 8z m395 -428 c171 -34 330 -124 456 -258 112 -119 167 -219 211 -378 27 -96 24 -300 -5 -401 -72 -255 -236 -447 -474 -557 -132 -62 -201 -76 -368 -76 -167 0 -236 14 -368 76 -213 98 -373 271 -451 485 -162 444 86 934 547 1084 153 49 292 57 452 25z m909 -232 c222 -123 408 -262 593 -441 76 -74 138 -139 138 -144 0 -16 -233 -242 -330 -319 -155 -123 -309 -223 -461 -299 l-81 -41 32 46 c18 26 49 83 70 128 143 306 141 649 -6 957 -25 52 -61 116 -79 142 l-34 47 45 -20 c26 -10 76 -36 113 -56z m-2057 25 c-40 -58 -105 -190 -130 -263 -110 -324 -59 -707 132 -981 25 -35 42 -64 37 -64 -19 0 -241 119 -326 174 -188 122 -406 314 -532 468 l-58 71 108 103 c185 178 428 349 672 473 66 33 121 60 123 61 2 0 -10 -19 -26 -42z\"\/><path d=\"M2375 1950 c-198 -44 -350 -190 -395 -379 -18 -76 -8 -221 19 -290 114 -284 457 -406 731 -260 98 52 188 154 231 260 27 69 37 214 19 290 -38 163 -166 304 -326 360 -67 23 -215 33 -279 19z\"\/><\/g><\/svg><\/i> <img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" alt=\"Loading\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/ibrahimsheme.com\/wp-content\/plugins\/page-views-count\/ajax-loader-2x.gif?resize=16%2C16&#038;ssl=1\" border=0 \/><\/p><div class=\"pvc_clear\"><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wani manazarcin adabin Hausa ya na nan ya duk&#8217;ufa kan tattara kammalallen tarihi da wak&#8217;ok&#8217;in d&#8217;aya daga cikin shahararrun makad&#8217;an Hausa, wato marigayi Ibrahim Narambad&#8217;a Duk wanda ya san abin da ake kira \u201cwak&#8217;ar Hausa,\u201d to ya san Makad&#8217;a Ibrahim Narambad&#8217;a. Hasali ma dai akwai muhawara k&#8217;wak&#8217;k&#8217;wara kan waye ya fi fasaha tsakanin Narambad&#8217;a da [&hellip;]<\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n<p id=\"pvc_stats_4208\" class=\"pvc_stats total_only  \" data-element-id=\"4208\" style=\"\"><i class=\"pvc-stats-icon medium\" aria-hidden=\"true\"><svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" version=\"1.0\" viewBox=\"0 0 502 315\" preserveAspectRatio=\"xMidYMid meet\"><g transform=\"translate(0,332) scale(0.1,-0.1)\" fill=\"\" stroke=\"none\"><path d=\"M2394 3279 l-29 -30 -3 -207 c-2 -182 0 -211 15 -242 39 -76 157 -76 196 0 15 31 17 60 15 243 l-3 209 -33 29 c-26 23 -41 29 -80 29 -41 0 -53 -5 -78 -31z\"\/><path d=\"M3085 3251 c-45 -19 -58 -50 -96 -229 -47 -217 -49 -260 -13 -295 52 -53 146 -42 177 20 16 31 87 366 87 410 0 70 -86 122 -155 94z\"\/><path d=\"M1751 3234 c-13 -9 -29 -31 -37 -50 -12 -29 -10 -49 21 -204 19 -94 39 -189 45 -210 14 -50 54 -80 110 -80 34 0 48 6 76 34 21 21 34 44 34 59 0 14 -18 113 -40 219 -37 178 -43 195 -70 221 -36 32 -101 37 -139 11z\"\/><path d=\"M1163 3073 c-36 -7 -73 -59 -73 -102 0 -56 133 -378 171 -413 34 -32 83 -37 129 -13 70 36 67 87 -16 290 -86 209 -89 214 -129 231 -35 14 -42 15 -82 7z\"\/><path d=\"M3689 3066 c-15 -9 -33 -30 -42 -48 -48 -103 -147 -355 -147 -375 0 -98 131 -148 192 -74 13 15 57 108 97 206 80 196 84 226 37 273 -30 30 -99 39 -137 18z\"\/><path d=\"M583 2784 c-38 -19 -67 -74 -58 -113 9 -42 211 -354 242 -373 16 -10 45 -18 66 -18 51 0 107 52 107 100 0 39 -1 41 -124 234 -80 126 -108 162 -133 173 -41 17 -61 16 -100 -3z\"\/><path d=\"M4250 2784 c-14 -9 -74 -91 -133 -183 -95 -150 -107 -173 -107 -213 0 -55 33 -94 87 -104 67 -13 90 8 211 198 130 202 137 225 78 284 -27 27 -42 34 -72 34 -22 0 -50 -8 -64 -16z\"\/><path d=\"M2275 2693 c-553 -48 -1095 -270 -1585 -649 -135 -104 -459 -423 -483 -476 -23 -49 -22 -139 2 -186 73 -142 361 -457 571 -626 285 -228 642 -407 990 -497 242 -63 336 -73 660 -74 310 0 370 5 595 52 535 111 1045 392 1455 803 122 121 250 273 275 326 19 41 19 137 0 174 -41 79 -309 363 -465 492 -447 370 -946 591 -1479 653 -113 14 -422 18 -536 8z m395 -428 c171 -34 330 -124 456 -258 112 -119 167 -219 211 -378 27 -96 24 -300 -5 -401 -72 -255 -236 -447 -474 -557 -132 -62 -201 -76 -368 -76 -167 0 -236 14 -368 76 -213 98 -373 271 -451 485 -162 444 86 934 547 1084 153 49 292 57 452 25z m909 -232 c222 -123 408 -262 593 -441 76 -74 138 -139 138 -144 0 -16 -233 -242 -330 -319 -155 -123 -309 -223 -461 -299 l-81 -41 32 46 c18 26 49 83 70 128 143 306 141 649 -6 957 -25 52 -61 116 -79 142 l-34 47 45 -20 c26 -10 76 -36 113 -56z m-2057 25 c-40 -58 -105 -190 -130 -263 -110 -324 -59 -707 132 -981 25 -35 42 -64 37 -64 -19 0 -241 119 -326 174 -188 122 -406 314 -532 468 l-58 71 108 103 c185 178 428 349 672 473 66 33 121 60 123 61 2 0 -10 -19 -26 -42z\"\/><path d=\"M2375 1950 c-198 -44 -350 -190 -395 -379 -18 -76 -8 -221 19 -290 114 -284 457 -406 731 -260 98 52 188 154 231 260 27 69 37 214 19 290 -38 163 -166 304 -326 360 -67 23 -215 33 -279 19z\"\/><\/g><\/svg><\/i> <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" alt=\"Loading\" src=\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/wp-content\/plugins\/page-views-count\/ajax-loader-2x.gif\" border=0 \/><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_FSMCFIC_featured_image_caption":"","_FSMCFIC_featured_image_nocaption":"","_FSMCFIC_featured_image_hide":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-4208","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hausa"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.9 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Ashe Narambad&#039;a Bai Mutu Ba! - Ibrahim Sheme<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_GB\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Ashe Narambad&#039;a Bai Mutu Ba! - Ibrahim Sheme\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Wani manazarcin adabin Hausa ya na nan ya duk&#8217;ufa kan tattara kammalallen tarihi da wak&#8217;ok&#8217;in d&#8217;aya daga cikin shahararrun makad&#8217;an Hausa, wato marigayi Ibrahim Narambad&#8217;a Duk wanda ya san abin da ake kira \u201cwak&#8217;ar Hausa,\u201d to ya san Makad&#8217;a Ibrahim Narambad&#8217;a. Hasali ma dai akwai muhawara k&#8217;wak&#8217;k&#8217;wara kan waye ya fi fasaha tsakanin Narambad&#8217;a da [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ibrahim Sheme\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2007-08-29T17:31:00+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Nafisat\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"DAGA IBRAHIM SHEME DA ASHAFA MURNAI BARKIYA\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Estimated reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208\"},\"author\":{\"name\":\"Nafisat\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/person\/bb4e2be5e35db546de899bf1493897e4\"},\"headline\":\"Ashe Narambad&#8217;a Bai Mutu Ba!\",\"datePublished\":\"2007-08-29T17:31:00+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208\"},\"wordCount\":2252,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#organization\"},\"articleSection\":[\"Da Hausa\"],\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208\",\"url\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208\",\"name\":\"Ashe Narambad'a Bai Mutu Ba! - Ibrahim Sheme\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#website\"},\"datePublished\":\"2007-08-29T17:31:00+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Ashe Narambad&#8217;a Bai Mutu Ba!\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/\",\"name\":\"Ibrahim Sheme\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#organization\",\"name\":\"Ibrahim Sheme\",\"url\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/i0.wp.com\/ibrahimsheme.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/IshemeLogo.png?fit=512%2C512&ssl=1\",\"contentUrl\":\"https:\/\/i0.wp.com\/ibrahimsheme.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/IshemeLogo.png?fit=512%2C512&ssl=1\",\"width\":512,\"height\":512,\"caption\":\"Ibrahim Sheme\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/person\/bb4e2be5e35db546de899bf1493897e4\",\"name\":\"Nafisat\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/e999cea8cab471727b3785d6d6c13039b2fc941be9c3077e56e254375b4b48f5?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/e999cea8cab471727b3785d6d6c13039b2fc941be9c3077e56e254375b4b48f5?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Nafisat\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/ibrahimsheme.com\"],\"url\":\"\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Ashe Narambad'a Bai Mutu Ba! - Ibrahim Sheme","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208","og_locale":"en_GB","og_type":"article","og_title":"Ashe Narambad'a Bai Mutu Ba! - Ibrahim Sheme","og_description":"Wani manazarcin adabin Hausa ya na nan ya duk&#8217;ufa kan tattara kammalallen tarihi da wak&#8217;ok&#8217;in d&#8217;aya daga cikin shahararrun makad&#8217;an Hausa, wato marigayi Ibrahim Narambad&#8217;a Duk wanda ya san abin da ake kira \u201cwak&#8217;ar Hausa,\u201d to ya san Makad&#8217;a Ibrahim Narambad&#8217;a. Hasali ma dai akwai muhawara k&#8217;wak&#8217;k&#8217;wara kan waye ya fi fasaha tsakanin Narambad&#8217;a da [&hellip;]","og_url":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208","og_site_name":"Ibrahim Sheme","article_published_time":"2007-08-29T17:31:00+00:00","author":"Nafisat","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"DAGA IBRAHIM SHEME DA ASHAFA MURNAI BARKIYA","Estimated reading time":"10 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208"},"author":{"name":"Nafisat","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/person\/bb4e2be5e35db546de899bf1493897e4"},"headline":"Ashe Narambad&#8217;a Bai Mutu Ba!","datePublished":"2007-08-29T17:31:00+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208"},"wordCount":2252,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#organization"},"articleSection":["Da Hausa"],"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208","url":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208","name":"Ashe Narambad'a Bai Mutu Ba! - Ibrahim Sheme","isPartOf":{"@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#website"},"datePublished":"2007-08-29T17:31:00+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#breadcrumb"},"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?p=4208#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ashe Narambad&#8217;a Bai Mutu Ba!"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#website","url":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/","name":"Ibrahim Sheme","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#organization","name":"Ibrahim Sheme","url":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/i0.wp.com\/ibrahimsheme.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/IshemeLogo.png?fit=512%2C512&ssl=1","contentUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/ibrahimsheme.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/IshemeLogo.png?fit=512%2C512&ssl=1","width":512,"height":512,"caption":"Ibrahim Sheme"},"image":{"@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/person\/bb4e2be5e35db546de899bf1493897e4","name":"Nafisat","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/e999cea8cab471727b3785d6d6c13039b2fc941be9c3077e56e254375b4b48f5?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/e999cea8cab471727b3785d6d6c13039b2fc941be9c3077e56e254375b4b48f5?s=96&d=mm&r=g","caption":"Nafisat"},"sameAs":["https:\/\/ibrahimsheme.com"],"url":""}]}},"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4208","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4208"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4208\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4208"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4208"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ibrahimsheme.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4208"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}